‘Hét hoogbegaafde kind bestaat niet’

Met haar achtergrond als psycholoog en leerkracht van een Jenaplanschool lijkt Anouke Bakx de perfecte kandidaat voor de bijzondere leerstoel Hoogbegaafdheid, Transities en Maatschappelijke Impact bij het departement Ontwikkelingspsychologie aan de Tilburg School of Social and Behavioral Sciences van Tilburg University. Deze leerstoel werd mogelijk gemaakt door Stichting Mensa Fonds.

Na een plechtige opening in de aula van de universiteit start Bakx haar inaugurele rede. Zij vertelt hoe haar belangstelling voor hoogbegaafdheid al vroeg ontstond door een klasgenoot op de middelbare school die hoogbegaafd was. Het viel haar op dat er bijvoorbeeld weinig aandacht was voor het onderwerp binnen de lerarenopleidingen. Bakx besteedde tien jaar aan onderzoek naar onder meer docentprofessionalisering en passend onderwijs voor hoogbegaafde leerlingen. In haar nieuwe onderzoek als bijzonder hoogleraar bestudeert ze hoe hoogbegaafd talent tot ontwikkeling kan komen. Anouke: ‘Hoogbegaafd potentieel is niet alleen van betekenis voor het individu zelf, maar ook voor de samenleving als geheel.’ 

De titel van haar inaugurele rede, ‘Hoogbegaafdheid… to the POINT’, verwijst naar de onderzoeksplaats Passend Onderwijs Ieder Nieuw Talent. Binnen POINT werken leraren, onderzoekers, studenten en lerarenopleiders samen aan een onderzoek, met als doel om nieuwe inzichten te verwerven die beter inspelen op de behoeften van (hoog)begaafde leerlingen. 

Meten is weten

Bakx gaat in vogelvlucht door de ontwikkelingen op het gebied van onderzoek naar hoogbegaafdheid heen: van het longitudinale onderzoek van Louis Terman, de behoefte om te meten en te weten (hoogbegaafdheid is gelijk aan een IQ van 130), naar hoogbegaafdheid als een ‘dynamisch construct dat beïnvloed wordt door sociaal-culturele factoren’. Voor de wetenschap komt dat laatste misschien niet zo lekker uit, zegt Bakx. Daar huldigt men het standpunt ‘meten is weten’. 

Bakx omschrijft hoogbegaafdheid als een (zeer) hoge intelligentie in combinatie met een creatief en associatief denkvermogen. Zij toont het triadisch interdependentiemodel (meerfactorenmodel) van Mönks en Renzulli, waarin de ontwikkeling van hoogbegaafd potentieel als afhankelijk wordt gezien van zowel innerlijke factoren als omgevingsfactoren. ‘De interactie tussen omgeving en individu is relevant voor de ontwikkeling van hoogbegaafd potentieel’, stelt Bakx. Deze laatste term gebruikt zij graag. ‘Het gaat om een samenspel van het cognitieve, het talentvolle en het dynamische ontwikkelingsperspectief.’

Person-environment fit

Een goede fit is volgens Bakx noodzakelijk voor een optimale ontwikkeling van hoogbegaafd potentieel. Ze laat een filmpje zien van een kind van ruim twee jaar oud dat aan het tellen is. Tot zes tellen is de bedoeling, maar tientallen zijn voor dit kind geen probleem. ‘Voor kinderen ligt de verantwoordelijkheid voor een goede fit logischerwijs bij de omgeving, hun thuis en op school’, benadrukt Bakx. ‘Hoe ouder iemand wordt, hoe meer zelfinzicht diegene kan ontwikkelen. Je kunt dan zelf de regie nemen en een passende omgeving kiezen of creëren.’

Het doel van de bijzondere leerstoel is bijdragen aan een beter begrip van hoogbegaafdheid als dynamisch ontwikkelingsproces, aldus Bakx. ‘Een kind dat met veel kansen opgroeit, zal zich vermoedelijk anders ontwikkelen dan een kind dat opgroeit zonder deze mogelijkheden.’ Bij jonge kinderen zie je bovendien geregeld dat de ontwikkelingsvoorsprong over het hoofd wordt gezien. ‘Met name bij het signaleren is nog meer onderzoek welkom. Kinderen met een migratieachtergrond, kinderen die Nederlands niet als eerste taal hebben, kinderen die opgroeien in een gezin met een lagere sociaaleconomische status en meisjes worden nog vaak gemist.’

‘Hét hoogbegaafde kind bestaat niet’, stelt Bakx, ‘en dat maakt het juist zo moeilijk om dit vroeg te herkennen. Hoogbegaafde kinderen verschillen in persoonlijkheidskenmerken, temperament en gevoeligheid.’ Het niet tijdig signaleren kan leiden tot een mismatch met de omgeving, die vervolgens weer kan zorgen voor zelftwijfel en een verstoorde zelfbeeldontwikkeling. Naast het doen van onderwijsaanpassingen zoals compacten, verrijken en versnellen, is het ontmoeten van ontwikkelingsgelijken helpend om eigen competenties goed in te kunnen schatten. ‘Het werkt positief op het zelfbeeld van hoogbegaafde kinderen, zo blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. Leraren en ouders spelen een grote rol in het realiseren van een goede person-environment fit in de basisschooltijd. Eén leraar kan het verschil maken.’ Zowel de samenwerking tussen ouders en leerkracht als het kind betrekken zijn heel belangrijk, vindt Bakx.

Zelfinzicht

In het voortgezet onderwijs ontstaat geregeld een motivatiedip. ‘Leerzin verandert in weerzin. Meer zelfinzicht en het goed aansluiten vanuit de onderwijsomgeving vergroot de kans op een gemotiveerde leerling en een ononderbroken ontwikkeling.’ Een filmpje van een vo-scholier illustreert haar woorden. ‘Een docent die luistert, draagt bij aan wederzijdse betrokkenheid in de lessen’, benoemt de scholiere met kennis van wat voor háár werkt. 

Zelfinzicht is ook belangrijk in de studentenleeftijd, beargumenteert Bakx. ‘Persoonlijke interesses en waarden zijn sterke voorspellers van de studiekeuze en beroepsrichting. Zelfinzicht en de maatschappelijke en culturele context spelen een rol in de keuzes die een (aankomend) student wel of niet kan maken.’ 

Bakx bevroeg hoogbegaafde studenten naar kenmerken van leeromgevingen die volgens hen essentieel zijn voor hun ontwikkeling. ‘Daaruit kwam onder meer naar voren dat de inhoud van onderwijs, begeleiding, sociale relaties, jezelf kunnen zijn en zingeving heel belangrijk worden gevonden’, vertelt zij. ‘Uit een recente studie blijkt dat een combinatie van academische uitdaging en emotionele ondersteuning bovendien helpt om tot optimale ontwikkeling en welbevinden te komen.’ 

Levenslange ontwikkeling

Het onderzoeksgebied naar volwassen hoogbegaafden is nog onderbelicht, en over hoogbegaafde senioren is al helemaal weinig bekend. Volwassenen ontdekken soms pas later dat zij hoogbegaafd zijn, of ze baseren zich op een intelligentieonderzoek uit hun kindertijd, weet Bakx. ‘Ik zou binnen de bijzondere leerstoel graag de scope van het POINT-concept uitbreiden naar hoogbegaafde volwassenen en senioren. Het onderzoek van deze leerstoel gaat over de levenslange ontwikkeling van hoogbegaafde individuen.’ Bakx vindt het haar mooiste project tot nu toe. ‘Er is een infrastructuur nodig waarin samengewerkt wordt tussen wetenschap, praktijk, opleiding en beleid en waarin die partijen elkaar versterken.’ Bakx zou graag een onderzoekswerkplaats starten met organisaties, bedrijven en maatschappelijke partijen die bepaalde inzichten willen inzetten en verder willen ontwikkelen. ‘Op die manier kunnen inzichten worden toegepast en tegelijkertijd kan onderzocht worden hoe het werkt en welke condities van belang zijn.’ Bakx hoopt eraan bij te dragen dat potentieel zich kan ontwikkelen en wil ‘hoogbegaafdheid op de kaart zetten’. De leerstoel biedt een kans om onderzoek uit te breiden naar de gehele levensstijl en te achterhalen hoe talent ingezet kan worden voor de samenleving. Want, zo besluit ze, ‘waar potentieel de ruimte krijgt, ontstaat betekenis, en waar betekenis gedeeld wordt, groeit het individu en groeit de wereld mee.’