Wat werkt wel en wat niet?

Leraren, schoolleiders en ouders spelen een essentiële rol in de ontwikkeling van begaafde leerlingen. Maar de samenwerking tussen hen is niet altijd vanzelfsprekend. En als die samenwerking er is, is het bijvoorbeeld niet altijd duidelijk hoe de communicatie dan verloopt. Jessica Vergeer onderzocht daarom in haar proefschrift de betrokkenheid van en communicatie tussen leraren, schoolleiders en ouders. 

 

De betrokkenheid van leraren, schoolleiders en ouders wordt gezien als fundamentele voorwaarde voor effectief leren. [1] Toch blijkt dat de samenwerking tussen deze drie betrokken groepen (‘actoren’) niet altijd vanzelfsprekend is. Hoewel hun gezamenlijke inzet bepalend kan zijn voor het succes van onderwijsinterventies voor begaafde leerlingen, is er nog weinig bekend over hoe deze samenwerking in de praktijk verloopt. Dat is opvallend, omdat deze actoren elk vanuit hun eigen positie impact hebben op het leerproces van een leerling: leraren in de klas, schoolleiders op beleidsniveau en ouders in de thuissituatie. 

 

Zo zijn leraren verantwoordelijk voor het bieden van een passende leeromgeving en differentiatie. [2] Schoolleiders creëren de randvoorwaarden: zij faciliteren beleid, professionalisering en schoolbrede processen. [3-4] Ouders ondersteunen het leerproces thuis, en hun betrokkenheid is cruciaal voor de ontwikkeling van het potentieel van hun kind. [5-7] De inzet van deze actoren vult elkaar aan en vraagt daarom om samenwerking. Wanneer zij elkaar weten te vinden, kan een stimulerende leeromgeving ontstaan waarin begaafde leerlingen zich kunnen ontwikkelen. Maar zonder goede afstemming tussen school en thuis kunnen leerlingen, ondanks hun potentieel, juist vastlopen. 

 

Noodzakelijke samenwerking

Een systemisch perspectief op talentontwikkeling benadrukt dat niet alleen de cognitieve en niet-cognitieve kenmerken van een leerling van belang zijn, maar ook de omgevingsfactoren. [8] De samenwerking tussen leraren, schoolleiders en ouders is daarmee niet alleen wenselijk, maar noodzakelijk om leerlingen écht verder te helpen. 

Om beter te begrijpen hoe deze actoren betrokken zijn bij het onderwijs voor begaafde leerlingen en hoe zij met elkaar communiceren, is er een grootschalig onderzoek binnen het project IMpact of Activities in Gifted Education (IMAGE) uitgevoerd. Het doel was inzicht krijgen in wat deze betrokkenheid en communicatie bevordert en belemmert, om zo handvatten te bieden die de onderwijsomgeving voor begaafde leerlingen optimaliseren. 

 

Dit artikel licht de ervaringen van leraren en schoolleiders toe, maar onderzoekt ook het perspectief van ouders. De resultaten van dat deel van het onderzoek worden op een later moment gepubliceerd. In totaal vulden 302 leraren en 136 schoolleiders in het primair en voortgezet onderwijs een vragenlijst in. Zij waren allemaal betrokken bij onderwijsinterventies voor begaafde leerlingen. Daarnaast deden 20 leraren en 18 schoolleiders mee aan een interview.

 

Betrokkenheid en contact

De vragenlijst bracht in kaart hoe leraren en schoolleiders de betrokkenheid van andere leraren, andere schoolleiders en ouders ervaarden en hoe vaak zij contact met elkaar hadden. Leraren ervaarden de meeste betrokkenheid van hun collega-leraren, gevolgd door ouders en vervolgens schoolleiders. Hoe meer betrokkenheid zij ervaarden, hoe tevredener ze waren. Schoolleiders ervaarden de meeste betrokkenheid van leraren, gevolgd door ouders en andere schoolleiders. Ook hier gold: meer betrokkenheid ging gepaard met grotere tevredenheid.

 

Wat betreft contact communiceerden leraren het meest met collega-leraren over onder andere kennisdeling, leerlingondersteuning en onderwijsgerelateerde problemen, gevolgd door communicatie met ouders. Schoolleiders hadden het vaakst contact met leraren, in vergelijking met andere schoolleiders en ouders. Voor zowel leraren als schoolleiders gold dat meer contact samenhing met een hogere tevredenheid over dit contact.

 

(Minder) prettige ervaringen

De interviews gaven inzicht in wat werkt in betrokkenheid en communicatie. Leraren en schoolleiders benoemden ervaringen die zij prettig of juist minder prettig vonden. Zie tabel 1 en 2 voor een overzicht hiervan.

 

	Betrokkenheid van leraren
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Bereidheid	Gebrek aan kennis(deling)
	Kennis(deling)	Gebrek aan bereidheid
	Leerling-gerelateerd	Tijd-werkdruk
Schoolleiders	Bereidheid	Gebrek aan kennis(deling)
	Leerling-gerelateerd	Gebrek aan bereidheid
	Kennis(deling)	Leerling-gerelateerd
	Betrokkenheid van schoolleiders
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Faciliterend	(Gebrek aan) beleid
	Bereidheid	Gebrek aan facilitering
	Beleid	Gebrek aan bereidheid
Schoolleiders	Samenwerken	Gebrek aan samenwerken
	Beleid	(Gebrek aan) beleid
	Bereidheid	Gebrek aan bereidheid
	Betrokkenheid van ouders
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Toegankelijkheid	Gebrek aan op de hoogte houden
	Bereidheid	Overmatig betrokken
	Leerling-gerelateerd	Gebrek aan vertrouwen
Schoolleiders	Toegankelijkheid	Gebrek aan kennis(deling)
	Bereidheid	Gebrek aan bereidheid
	Open communicatie	Gebrek aan een zelfde lijn

 

Tabel 1. Faciliterende en belemmerende factoren in de betrokkenheid van leraren, schoolleiders en ouders. 

 

	Communicatie met leraren
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Bereidheid	Gebrek aan kennis(deling)
	Open communicatie	Tijd-werkdruk
	Toegankelijkheid	Gebrek aan bereidheid
Schoolleiders	Bereidheid	Tijd-werkdruk
	Open communicatie	Gebrek aan kennis(deling)
	Toegankelijkheid	Gebrek aan bereidheid
	Communicatie met schoolleiders
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Bereidheid	(Gebrek aan) beleid
	Toegankelijkheid	Gebrek aan open communicatie
	Faciliterend	Tijd-werkdruk
Schoolleiders	Bereidheid	Gebrek aan bereidheid
	Toegankelijkheid	Tijd-werkdruk
	Open communicatie	(Gebrek aan) beleid
	Communicatie met ouders
	Faciliterend	Belemmerend
Leraren	Open communicatie	Emoties
	Toegankelijkheid	Verschil inzicht leerling
	Bereidheid	Verschil inzicht school
Schoolleiders	Open communicatie	Gebrek aan open communicatie
	Toegankelijkheid	Gebrek aan bereidheid
	Vertrouwen	Gebrek aan vertrouwen

 

Tabel 2. Faciliterende en belemmerende factoren in de communicatie met leraren, schoolleiders en ouders.

 

Leraren

Leraren noemden de bereidheid om mee te denken, kennis(deling) en leerling-gerelateerde betrokkenheid het vaakst als versterkend voor hun betrokkenheid. Een leraar verwoordde de leerling-gerelateerde betrokkenheid als: ‘Er zijn toch wel een paar collega’s die het wél heel belangrijk vinden om naar het hele kind te kijken en niet alleen maar naar de rapportcijfers. En ook om achter het gedrag te kijken. Wat heeft deze leerling nodig?’ 

 

Belemmeringen lagen vooral in een gebrek aan bereidheid en een gebrek aan kennis(deling). Ook in de communicatie speelden deze thema’s een rol. Bereidheid, open communicatie en toegankelijkheid ervaarden leraren als helpend, terwijl een gebrek aan bereidheid en kennis(deling), en de ervaren tijd- en werkdruk de communicatie konden belemmeren. 

 

Schoolleiders

Schoolleiders noemden het beleid dat zij opstellen en hanteren, en hun bereidheid het vaakst als versterkend voor hun betrokkenheid. Een schoolleider zei hierover: ‘Tijd is altijd een probleem, maar als je ergens mee zit, dan zoek je die tijd wel om iets op te lossen. Ik merk dat collega’s altijd bereid zijn om klaar te staan voor een ander om te helpen of tips te geven. Andersom, als iemand mij wat vraagt, doe ik dat ook.’ 

 

Belemmerend waren een gebrek aan, of een niet passend, beleid en een gebrek aan bereidheid. In de communicatie kwamen opnieuw bereidheid en de toegankelijkheid van schoolleiders naar voren als faciliterende thema’s. Een gebrek aan, of een niet passend, beleid werd het vaakst als storend ervaren.

 

Ouders

Bij ouders ervaarden leraren en schoolleiders toegankelijkheid en bereidheid als helpend in hun betrokkenheid. Belemmeringen lagen onder andere in het gebrek aan vertrouwen en het gebrek aan afstemming tussen school en thuis. In de communicatie waardeerden leraren en schoolleiders de open communicatie en toegankelijkheid van ouders. Tegelijkertijd noemden zij emoties, een gebrek aan vertrouwen of verschillen in verwachtingen, bijvoorbeeld over wat de school kan bieden, als belemmerend. Een leraar verwoordde dit laatste als: ‘Ouders willen soms echt graag meer ondersteuning of lesstof, dus andere dingen dan we op school kunnen of willen bieden in zo’n situatie.’

 

Opvallend is de overlap in thema’s die betrokkenheid en communicatie zowel faciliteren als belemmeren. Bereidheid en toegankelijkheid kwamen bijvoorbeeld consequent naar voren als sleutelvoorwaarden. Ondanks deze overlap zijn betrokkenheid en communicatie niet hetzelfde. Soms is er betrokkenheid zonder echte interactie, bijvoorbeeld een uitnodiging voor een vergadering zonder dat er input gegeven kan worden. Effectieve samenwerking vraagt dus om zowel structurele betrokkenheid als kwalitatief goede communicatie. 

 

Betekenis betrokkenheid en communicatie

Betrokkenheid betekent dat leraren, schoolleiders en ouders actief meedenken en meedoen in de ontwikkeling van (het onderwijs aan) begaafde leerlingen. Het gaat niet om iets dat iemand ‘heeft’ of niet, maar om hoe mensen met elkaar samenwerken. Een goede samenwerking tussen school en thuis, zonder verplichtingen, is daarbij het belangrijkst. Hierbij staat belang van de leerling altijd voorop.

Communicatie is het gesprek en de samenwerking tussen in dit geval leraren, schoolleiders en ouders. Goed met elkaar in contact blijven en open praten, kan misverstanden voorkomen. Daarnaast kunnen school en thuis elkaar daardoor beter ondersteunen in onderwijs aan begaafde leerlingen.

 

Partnerschap en gedeelde verantwoordelijkheid

Uit dit onderzoek bleek dat de mate van betrokkenheid en communicatie tussen leraren, schoolleiders en ouders in relatie staan tot hun tevredenheid. Kleine veranderingen, zoals tijd vrijmaken voor een informele check-in of actief input vragen van ouders, kunnen een kettingreactie van samenwerking op gang brengen. Gerichte acties helpen om de samenwerking rondom begaafde leerlingen structureel te verbeteren. 

 

Bij leraren gaat het erom dat ze hun inzet, bereidheid, en kennis(deling) behouden en bevorderen. Schoolleiders kunnen hun toegankelijkheid en zichtbaarheid vergroten door onder andere regelmatige (digitale) contactmomenten met leraren en ouders, en door kennisdeling actief te faciliteren via bijvoorbeeld intervisie, uitwisselingsmomenten en professionaliseringsactiviteiten. Bij ouders is het belangrijk om vertrouwen en openheid te stimuleren, en om verwachtingen over de school en het onderwijs van hun kind af te stemmen. Structurele momenten voor overleg en communicatie kunnen helpen verschillen in inzicht te overbruggen.

 

Een effectieve ondersteuning van begaafde leerlingen vereist dus een samenwerking die zowel relationele kwaliteit (communicatie) als structurele inclusie (betrokkenheid) omvat. Wanneer deze factoren zijn afgestemd en structureel zijn geborgd, ervaren alle actoren een prettig gevoel van partnerschap en gedeelde verantwoordelijkheid. Dit kan uiteindelijk bijdragen aan het optimaliseren van het onderwijsklimaat en de onderwijsomgeving van begaafde leerlingen. [9-10]